Cỏ mần trầu là gì? Loại cỏ dại trong nồi nước gội ngày xưa

Bạn từng thấy một bụi cỏ mọc sát lề đường, nhổ đi cũng chẳng ai tiếc, rồi nghe người lớn bảo ngày xưa người ta hái về nấu nước gội đầu? Đó rất có thể là cỏ mần trầu. Loài cỏ dại này gắn với nhiều ký ức quen thuộc của làng quê Việt. Bài viết giúp bạn hiểu cỏ mần trầu là gì, vì sao nó từng có mặt trong nồi nước gội, và nên nhìn nhận nó thế nào cho đúng.

Cỏ mần trầu là gì?

Cỏ mần trầu có tên khoa học là Eleusine indica (L.) Gaertn., thuộc họ Lúa (Poaceae). Tài liệu về cây thuốc mô tả đây là loài cỏ dại phân bố rất rộng ở Việt Nam, thường gặp ven đường, bãi cỏ và ruộng rẫy. Trong tiếng Anh, người ta gọi nó là goosegrass. Một tên khác trong sách thuốc là ngưu cân thảo.

Điều thú vị là loài cỏ này vừa bị xem là cỏ dại khó nhổ, vừa được dùng lâu đời trong dân gian. Một bài tổng quan khoa học nhận xét nó là loài vừa gây phiền cho nhà nông, vừa là nguồn tài nguyên trong y học cổ truyền ở nhiều vùng nhiệt đới.

Cách nhận biết cỏ mần trầu ngoài đời

Cỏ mần trầu là cây thân thảo, mọc thành bụi sát đất. Dược điển Việt Nam 5 quy định dược liệu là toàn cây mang hoa, rửa sạch, phơi hoặc sấy khô. Khi khô, dược liệu có màu lục vàng nhạt và mùi thơm nhẹ.

Một vài đặc điểm dễ nhớ:

• Mọc hoang ở chỗ đất ẩm, nhiều nắng như bờ ruộng, ven đường, sân vườn.
• Thân dẹt, lá dài mảnh như lá lúa.
• Cụm hoa xòe ở ngọn như những ngón tay nhỏ.

Nếu chưa chắc chắn, đừng tự hái dùng. Nhiều loài cỏ trông na ná nhau, bạn nên nhờ người am hiểu cây cỏ nhận giúp trước.

Vì sao cỏ mần trầu từng có mặt trong nồi nước gội?

Ngày xưa chưa có dầu gội đóng chai. Người ta thường nấu nước gội từ những loại cây sẵn có ở vườn, bờ rào, ven ruộng: bồ kết, bồ hòn, hương nhu, lá dâu… Cỏ mần trầu mọc đầy quanh nhà, dễ hái và không tốn tiền, nên dễ hiểu vì sao nó được đưa vào nồi nước ấy.

Lý do thực tế khá đơn giản:

• Sẵn có: hái ngay quanh nhà, không phải đi mua.
• Quen tay: thói quen truyền từ đời này sang đời khác.
• Hương cỏ nhẹ: nước nấu có mùi thảo mộc dịu, hợp với cảm giác gội đầu truyền thống.

Lưu ý, đây là kinh nghiệm dân gian về cách gội đầu. Nó không phải bằng chứng cho một tác dụng cụ thể lên tóc hay da đầu.

Y học cổ truyền và nghiên cứu nói gì về cỏ mần trầu?

Theo y học cổ truyền, cỏ mần trầu vị ngọt nhạt, tính mát. Dược liệu này chủ yếu được dùng với công năng thanh nhiệt, lợi tiểu. Đó là cách dùng đường uống trong các bài thuốc, khác hẳn việc nấu nước gội.

Về khoa học hiện đại, các bài tổng quan cho biết cây chứa nhiều nhóm hợp chất thực vật như flavonoid, polyphenol, saponin. Một số nghiên cứu được trích dẫn trên các trang y khoa như Vinmec chủ yếu được thực hiện trên chuột thí nghiệm. Vì vậy, bạn không nên suy ra rằng cỏ mần trầu có tác dụng tương tự trên người, càng không nên tự dùng thay thuốc.

Nếu bạn có vấn đề về sức khỏe như sốt kéo dài, bệnh gan, bệnh thận hay đang dùng thuốc, hãy hỏi bác sĩ trước khi dùng bất kỳ dược liệu nào.

Nấu nước gội thảo mộc tại nhà: vài lưu ý thực tế

Nếu muốn thử lại cách gội đầu của người xưa, bạn có thể tham khảo những lưu ý chung sau:

1. Chọn nơi hái sạch. Tránh bãi cỏ ven đường nhiều khói bụi hoặc nơi có thể đã phun hóa chất diệt cỏ.
2. Rửa kỹ. Rửa nhiều nước để loại đất cát, côn trùng.
3. Nấu vừa phải, để nguội bớt. Dùng nước ấm, không dùng nước quá nóng lên da đầu.
4. Thử trước trên vùng da nhỏ. Với da nhạy cảm, nên thử ở vùng da sau tai trước khi gội toàn đầu.
5. Dùng trong ngày. Nước nấu từ cây tươi để lâu dễ ôi, không nên giữ.
6. Ngưng dùng khi có dấu hiệu kích ứng. Nếu da đầu ngứa, đỏ, rát kéo dài, hãy đi khám da liễu.

Cách này khá mất công, mùi hương và độ sạch mỗi lần nấu cũng không đồng đều. Vì thế ngày nay nhiều người chọn dầu gội thảo dược đóng sẵn cho tiện.

Cỏ mần trầu trong dầu gội thảo dược hiện đại

Tinh thần dùng thảo mộc quen thuộc của người Việt vẫn được giữ lại trong nhiều sản phẩm. Dầu gội thảo dược Dưỡng Sinh của Cỏ Organic (Cỏ Organic là tên thương hiệu) có chiết xuất cỏ mần trầu trong danh sách thành phần, cùng bồ kết, bồ hòn, hà thủ ô, hương nhu, cam thảo, lá dâu tằm, kim ngân và tinh dầu gừng.

Theo hồ sơ công bố (số 139/25/CBMP-HY), sản phẩm giúp làm sạch dịu nhẹ da đầu và tóc, dưỡng cho mái tóc thêm suôn mượt hơn, giúp tóc và da đầu sạch sẽ, thơm mát. Cách dùng: lấy lượng vừa đủ, tạo bọt rồi thoa lên tóc ướt, massage da đầu nhẹ nhàng, xả sạch và nên gội 2 lần. Tránh để sản phẩm dính vào mắt. Ngưng dùng nếu có dấu hiệu kích ứng.

Nếu bạn quan tâm đến các thảo dược khác trong chăm sóc tóc truyền thống, có thể đọc thêm về hà thủ ô. Muốn gội đầu cho đúng, xem bài cách gội đầu đúng cách và nên gội đầu mấy lần một tuần.

Tóm lại

Cỏ mần trầu là loài cỏ dại thuộc họ Lúa, mọc khắp nơi ở Việt Nam. Nó từng góp mặt trong nồi nước gội của người xưa vì sẵn có, dễ hái và hợp với thói quen dùng thảo mộc. Y học cổ truyền dùng nó đường uống với công năng thanh nhiệt, lợi tiểu, còn các nghiên cứu hiện nay phần lớn dừng ở thí nghiệm. Bạn hãy xem cỏ mần trầu như một nét văn hóa chăm sóc tóc dân gian. Khi có vấn đề về da đầu hay sức khỏe, hãy gặp bác sĩ thay vì tự dùng cây cỏ.