Hà thủ ô là gì? Thảo dược gắn với chăm sóc tóc truyền thống Việt

Nhắc đến chuyện giữ mái tóc đẹp theo cách xưa, nhiều người nghĩ ngay tới bồ kết, hương nhu và hà thủ ô. Cái tên hà thủ ô thì quen, nhưng hỏi cây trông thế nào, mọc ở đâu, vì sao lại gắn với mái tóc thì không phải ai cũng trả lời được. Bài viết này giúp bạn hiểu hà thủ ô là gì, câu chuyện dân gian quanh nó và những điều nên biết trước khi tự dùng.

Hà thủ ô là gì?

Hà thủ ô (thường gọi đầy đủ là hà thủ ô đỏ) là một loài dây leo thuộc họ Rau răm (Polygonaceae), cùng họ với rau răm và kiều mạch. Tên khoa học quen dùng nhất là Polygonum multiflorum. Theo thời gian, các nhà thực vật học đã xếp loài này vào nhiều chi khác nhau, nên bạn có thể gặp thêm các tên Fallopia multiflora, Reynoutria multiflora hay Pleuropterus multiflorus. Tất cả đều chỉ cùng một loài cây.

Trên bảng thành phần mỹ phẩm, chiết xuất rễ hà thủ ô thường được ghi là Polygonum Multiflorum Root Extract.

Nhận biết cây hà thủ ô đỏ

Theo mô tả thực vật học, hà thủ ô là cây thảo sống lâu năm, leo bằng thân quấn. Một vài đặc điểm dễ nhận:

• Thân dài khoảng 2–4 m, các thân thường xoắn vào nhau, màu xanh pha tía, nhẵn và có vân dọc.
• Lá mọc so le, có cuống dài, phiến lá hình mũi tên, dài khoảng 3–7 cm, mép nguyên.
• Hoa nhỏ màu trắng hoặc trắng xanh, mọc thành chùm. Theo sách Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam của Đỗ Tất Lợi, hoa nở khoảng tháng 10, quả chín khoảng tháng 11.
• Bộ phận được dùng nhiều nhất là rễ củ. Sau khi đào, củ được rửa sạch đất, bổ đôi hoặc bổ tư rồi phơi khô.

Trên thị trường còn có tên "hà thủ ô trắng". Khi mua dược liệu, bạn nên hỏi rõ tên khoa học để tránh nhầm lẫn.

Hà thủ ô mọc ở đâu tại Việt Nam?

Vùng phân bố tự nhiên của hà thủ ô gồm miền trung và nam Trung Quốc, Đài Loan, Việt Nam và Thái Lan. Ở nước ta, sách của Đỗ Tất Lợi ghi nhận cây mọc hoang ở rừng núi, nhiều nhất ở các tỉnh Tây Bắc. Cây còn có ở Lào Cai, Lai Châu, Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh và Tây Nguyên.

Hà thủ ô không phải loài dễ khai thác. Cây trồng phải sau khoảng 4–5 năm trở lên mới cho thu hoạch củ, thường vào mùa thu hoặc mùa xuân. Một nghiên cứu trên Tạp chí Dược học cho biết nguồn hà thủ ô mọc tự nhiên đang giảm do bị thu hái tự do.

Vì sao hà thủ ô gắn với chuyện chăm sóc tóc?

Sự gắn bó giữa hà thủ ô và mái tóc bắt nguồn từ một giai thoại cổ. Theo Bản thảo cương mục (được dẫn lại trong sách của Đỗ Tất Lợi), cây vốn có tên là "giao đằng". Về sau, người ta đặt tên theo một ông lão họ Hà. Chuyện kể rằng ông dùng củ cây này lâu ngày thì khỏe mạnh, sống lâu và mái tóc đen trở lại. Cái tên "Hà thủ ô" – nghĩa là "đầu ông Hà đen" – ra đời từ đó.

Đây là truyện dân gian, không phải bằng chứng khoa học, nhưng nó giải thích vì sao hà thủ ô gắn với mái tóc trong tâm thức người Việt. Bạn có thể đọc thêm về thói quen gội đầu thảo mộc trong bài Bồ kết, bồ hòn – công thức gội đầu của bà.

Trong y học cổ truyền, củ hà thủ ô có dạng dùng sống và dạng đã chế biến. Cách chế biến được ghi lại là đồ củ với đậu đen rồi phơi, lặp lại "9 lần đồ, 9 lần phơi" cho tới khi miếng củ có màu đen. Dạng này gọi là hà thủ ô chế.

Lưu ý quan trọng trước khi tự dùng hà thủ ô

Nhiều người nghĩ thảo dược thì cứ dùng thoải mái. Với hà thủ ô, điều này không đúng, nhất là khi uống.

• Cơ sở dữ liệu LiverTox của Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ (NCBI) ghi nhận nhiều báo cáo tổn thương gan liên quan tới các sản phẩm chứa hà thủ ô dùng đường uống, có trường hợp nặng.
• Một bài tổng quan trên tạp chí Frontiers in Pharmacology (2019) cho biết các yếu tố nguy cơ gồm dùng liều cao, dùng kéo dài, cơ địa từng người, chế biến không đúng cách và dược liệu giả, kém chất lượng. Hoạt chất gây ra tác dụng phụ này đến nay vẫn chưa được xác định rõ.

Vì vậy, đừng tự ngâm rượu, sắc uống hay mua viên hà thủ ô không rõ nguồn gốc để dùng lâu dài. Nếu muốn dùng hà thủ ô theo đường uống, hãy hỏi ý kiến bác sĩ hoặc thầy thuốc y học cổ truyền. Khi gặp các dấu hiệu bất thường như mệt mỏi, chán ăn, vàng da, nước tiểu sẫm màu, hãy ngưng dùng và đi khám ngay.

Hà thủ ô trong dầu gội thảo dược

Trong mỹ phẩm, hà thủ ô có mặt dưới dạng chiết xuất, kết hợp cùng nhiều thành phần khác trong một công thức hoàn chỉnh, và chỉ dùng ngoài da rồi xả sạch với nước.

Dầu gội thảo dược Dưỡng Sinh của Cỏ Organic là một ví dụ. Bên cạnh chiết xuất rễ hà thủ ô, sản phẩm còn có bồ kết, bồ hòn, hương nhu, kim ngân, cỏ mần trầu, cam thảo, lá dâu tằm và tinh dầu gừng. Theo hồ sơ công bố, dầu gội giúp làm sạch dịu nhẹ da đầu và tóc, dưỡng cho mái tóc thêm suôn mượt hơn, giúp tóc và da đầu sạch sẽ, thơm mát. Như mọi mỹ phẩm, bạn nên tránh để dầu gội dính vào mắt và ngưng dùng nếu thấy kích ứng. Muốn mái tóc được chăm đúng cách, bạn có thể xem thêm bài Cách gội đầu đúng cách.

Tóm lại

Hà thủ ô đỏ là loài dây leo họ Rau răm, mọc nhiều ở vùng núi Tây Bắc và gắn với giai thoại "đầu ông Hà đen". Hãy trân trọng loài thảo dược này như một phần văn hóa, nhưng đừng tự uống tùy ý. Với mái tóc hằng ngày, một thói quen gội sạch, nhẹ nhàng và đều đặn vẫn là nền tảng quan trọng nhất.